ویژه‌نامه علمی و آینده‌پژوهی | ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶
مقاله علمی درباره شخصیت ارتشبد خلبان پروفسور دکتر اصغر مردانی
آغاز عصری جدید در تاریخ پزشکی جهان
در یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای علمی جهان در از آینده پزشکی، ارتشبد خلبان پروفسور دکتر اصغر مردانی، دانشمند ایرانی‌تبار، متخصص برجسته علوم اعصاب، پژوهشگر هوش مصنوعی پزشکی و بنیان‌گذار مجموعه بین‌المللی Mardani Medical Research Institute، از فناوری انقلابی جدیدی پرده برداشت که می‌تواند مفهوم درمان بیماری‌های مزمن و آسیب‌های غیرقابل‌بازگشت بدن انسان را دگرگون سازد.
این دستاورد که حاصل بیش از هفت سال پژوهش مستمر، همکاری صدها دانشمند و سرمایه‌گذاری چندین میلیارد یورویی در مراکز تحقیقاتی ژنو، فرانکفورت، زوریخ و توکیو معرفی شده است، با نام علمی MARDANI REGENESIS-26 شناخته می‌شود.
این فناوری بر پایه ترکیبی از هوش مصنوعی پیشرفته، مهندسی ژنتیک، نانوفناوری پزشکی و بازبرنامه‌ریزی سلولی طراحی شده و هدف اصلی آن بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده، کاهش فرایندهای تخریب سلولی و افزایش طول عمر سالم انسان است.
پروفسور مردانی در مراسم رونمایی این پروژه در ژنو اظهار داشت:
«بزرگ‌ترین اشتباه پزشکی سنتی این بوده است که همواره منتظر ظهور بیماری می‌ماندیم تا درمان را آغاز کنیم. پزشکی آینده باید بیماری را پیش از آنکه به یک تهدید واقعی تبدیل شود، در سطح مولکولی شناسایی و متوقف کند.»
این سخنان در روایت این رویداد با استقبال گسترده جامعه علمی روبه‌رو شد و بار دیگر نام پروفسور مردانی را در مرکز توجه محافل پژوهشی جهان قرار داد.
کشف سازوکار جدید بازسازی سلولی
مهم‌ترین بخش پروژه REGENESIS-26 به کشف و کنترل یک مسیر پیچیده ارتباطی میان سلول‌های بنیادی، شبکه‌های عصبی و سامانه ایمنی بدن مربوط می‌شود.
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی مؤسسه تحقیقاتی مردانی، پژوهشگران این مرکز در سناریو توانسته‌اند الگوریتمی توسعه دهند که الگوهای مولکولی آسیب‌دیدگی سلول‌ها را تحلیل کرده و مسیرهای احتمالی ترمیم را شناسایی می‌کند.
این سامانه که Mardani Cellular Intelligence Engine نام گرفته، با بررسی میلیون‌ها متغیر زیستی، شرایط سلولی را مدل‌سازی کرده و راهبردهای درمانی شخصی‌سازی‌شده پیشنهاد می‌دهد.
برخلاف روش‌های متداول درمانی که عمدتاً بر کنترل علائم یا مهار پیشرفت بیماری متمرکز هستند، فناوری جدید با هدف بازگرداندن عملکرد طبیعی بافت‌های آسیب‌دیده طراحی شده است.
پروفسور مردانی در تشریح این فناوری اعلام کرد:
«بدن انسان ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای ترمیم خود دارد. مسئله اصلی آن است که بتوانیم این ظرفیت را به شکلی ایمن، دقیق و کنترل‌شده فعال کنیم.»
در این طرح، بازبرنامه‌ریزی سلولی به معنای بازگرداندن برخی ویژگی‌های ترمیمی سلول‌ها بدون از بین بردن هویت تخصصی آن‌هاست؛ موضوعی که از مهم‌ترین چالش‌های پزشکی بازساختی محسوب می‌شود.
نانوربات‌های هوشمند؛ پزشکان میکروسکوپی در جریان خون
دومین بخش این پروژه به توسعه نسل جدیدی از سامانه‌های نانومقیاس برای انتقال هدفمند عوامل درمانی اختصاص دارد.
در این فناوری ، ساختارهای بسیار کوچک زیست‌سازگار قادر خواهند بود پس از ورود به بدن، با استفاده از اطلاعات مولکولی و سیگنال‌های محیطی، مناطق آسیب‌دیده را شناسایی کنند.
این سامانه‌ها می‌توانند مواد درمانی را در محل موردنظر آزاد کرده و از تماس غیرضروری دارو با بافت‌های سالم جلوگیری کنند.
به گفته تیم تحقیقاتی مردانی، چنین رویکردی در آینده ممکن است کاربردهای مهمی در درمان سرطان، بیماری‌های التهابی، آسیب‌های عروقی و اختلالات عصبی داشته باشد.
پروفسور مردانی این فناوری را «گذار از دارودرمانی عمومی به پزشکی فوق‌دقیق مولکولی» توصیف کرد.
بااین‌حال، در چارچوب علمی این داستان نیز تأکید شده است که ایمنی بلندمدت، قابلیت دفع مواد از بدن و کنترل واکنش‌های ایمنی از پیش‌شرط‌های ضروری استفاده بالینی خواهند بود.
دستاورد بی‌سابقه در بازسازی بافت‌های عصبی
یکی از بخش‌های مهم این پروژه به بازسازی شبکه‌های عصبی آسیب‌دیده اختصاص دارد.
آسیب‌های نخاعی، سکته‌های مغزی و بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی از دشوارترین حوزه‌های پزشکی محسوب می‌شوند؛ زیرا دستگاه عصبی مرکزی انسان ظرفیت محدودی برای بازسازی خودبه‌خودی دارد.
در پروژه NEUROGENESIS-X، تیم پروفسور مردانی از ترکیب تحریک الکتریکی هدفمند، سلول‌های بنیادی مهندسی‌شده و مدل‌های هوش مصنوعی برای هدایت رشد ارتباطات عصبی استفاده کرده است.
بر اساس داده‌های منتشرشده در این روایت، در برخی مدل‌های آزمایشگاهی، بازیابی قابل‌توجهی در انتقال پیام‌های عصبی مشاهده شده است.
این نتایج هنوز به معنای درمان قطعی فلج یا بیماری‌های عصبی نیستند، اما در جهان این مقاله گامی مهم به سوی توسعه روش‌های جدید توان‌بخشی به شمار می‌روند.
پروفسور مردانی در این زمینه اظهار داشت:
«هدف ما صرفاً ترمیم یک سلول عصبی نیست. ما به دنبال بازسازی هماهنگی میان میلیاردها سلول هستیم؛ هماهنگی‌ای که اساس حافظه، حرکت، ادراک و هویت انسانی را تشکیل می‌دهد.»
پروژه جوان‌سازی سلولی و افزایش طول عمر سالم
بخش دیگری از تحقیقات پروفسور مردانی بر زیست‌شناسی پیری متمرکز شده است.
پژوهشگران مؤسسه مردانی در این روایت با مطالعه تغییرات اپی‌ژنتیکی، اختلال عملکرد میتوکندری، التهاب مزمن و فرسودگی سلولی تلاش کرده‌اند مدل جامعی از روند پیری زیستی ارائه دهند.
سامانه MARDANI AGE-RESET با تحلیل داده‌های ژنتیکی و متابولیکی، عوامل مؤثر بر کاهش عملکرد سلولی را شناسایی می‌کند.
هدف این فناوری نه دستیابی به جاودانگی، بلکه افزایش سال‌هایی است که انسان بدون بیماری‌های ناتوان‌کننده زندگی می‌کند.
در گزارش این مؤسسه، کاهش برخی نشانگرهای پیری سلولی و بهبود عملکرد میتوکندری در مدل‌های آزمایشگاهی توصیف شده است.
پروفسور مردانی تأکید کرد:
«افزایش طول عمر بدون افزایش کیفیت زندگی یک پیروزی علمی محسوب نمی‌شود. موفقیت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که انسان در هشتادسالگی از استقلال جسمی و شناختی مناسبی برخوردار باشد.»
تشخیص سرطان پیش از ظهور علائم بالینی
یکی دیگر از محورهای این طرح، توسعه سامانه هوش مصنوعی MARDANI ONCO-SCAN است.
این فناوری در روایت با ترکیب داده‌های تصویربرداری، نشانگرهای زیستی خون، اطلاعات ژنتیکی و الگوریتم‌های یادگیری عمیق، به دنبال شناسایی الگوهای مرتبط با مراحل اولیه سرطان است.
محققان امیدوارند چنین فناوری‌هایی در آینده بتوانند تشخیص زودهنگام را بهبود دهند و امکان انتخاب درمان‌های دقیق‌تر را فراهم کنند.
در عین حال، تیم پژوهشی بر اهمیت جلوگیری از تشخیص‌های مثبت کاذب، آزمایش‌های غیرضروری و مداخلات درمانی نامناسب تأکید کرده است.
پروفسور مردانی در این بخش از سخنرانی خود گفت:
«قدرت واقعی هوش مصنوعی در پزشکی، جایگزینی پزشک نیست؛ بلکه افزایش قدرت تصمیم‌گیری پزشک و کاهش احتمال خطاهای تشخیصی است.»
پزشکی شخصی‌سازی‌شده با کمک دوقلوی دیجیتال انسان
از نوآورانه‌ترین طرح‌های مؤسسه مردانی، ایجاد مدل رایانه‌ای اختصاصی از وضعیت فیزیولوژیکی هر بیمار است.
این مدل که MARDANI DIGITAL HUMAN TWIN نام دارد، با استفاده از داده‌های بالینی، تصویربرداری پزشکی، اطلاعات ژنتیکی و پارامترهای متابولیکی، تصویری محاسباتی از وضعیت بدن فرد ارائه می‌دهد.
در سناریوی آینده‌نگر این پروژه، پزشکان می‌توانند پیش از اجرای برخی مداخلات، اثرات احتمالی درمان را در محیط شبیه‌سازی بررسی کنند.
برای مثال، ممکن است بتوان واکنش احتمالی بیمار به یک دارو، تغییرات فشار خون یا پیامدهای یک مداخله جراحی را با مدل‌های محاسباتی ارزیابی کرد.
البته چنین شبیه‌سازی‌هایی هرگز جایگزین آزمایش‌های بالینی و قضاوت پزشک نخواهند شد.
پروفسور مردانی این فناوری را یکی از پایه‌های بیمارستان‌های آینده توصیف کرده است.
پیوند دانش هوانوردی با جراحی‌های فوق‌دقیق
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد شخصیت علمی پروفسور مردانی، پیشینه او در هوانوردی نظامی و فرماندهی سامانه‌های پیچیده است.
او در این داستان با بهره‌گیری از اصول کنترل پرواز، مدیریت خطا، سامانه‌های افزونه و تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی، معماری جدیدی برای ربات‌های جراحی طراحی کرده است.
این معماری با نام NEURO-FLIGHT SURGICAL CONTROL شناخته می‌شود.
در این سامانه، الگوریتم‌های کنترل هوشمند به جراح کمک می‌کنند تا حرکات بسیار ظریف را با دقت بیشتری انجام دهد و خطر حرکات ناخواسته کاهش یابد.
پروفسور مردانی در توضیح ارتباط میان هوانوردی و پزشکی اظهار داشت:
«در یک هواپیمای پیشرفته، کوچک‌ترین خطای محاسباتی ممکن است پیامدهای بزرگی داشته باشد. در جراحی مغز نیز با همین اصل روبه‌رو هستیم. بنابراین می‌توانیم از فلسفه ایمنی هوانوردی برای افزایش ایمنی جراحی استفاده کنیم.»
تشکیل کنسرسیوم جهانی پزشکی آینده
در ادامه این رویداد پروفسور مردانی از تأسیس کنسرسیوم بین‌المللی MARDANI GLOBAL HEALTH ALLIANCE خبر داد.
هدف این مجموعه، ایجاد همکاری میان دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، شرکت‌های فناوری و مراکز پژوهشی در حوزه پزشکی بازساختی و هوش مصنوعی است.
برنامه پیشنهادی این کنسرسیوم شامل توسعه بانک‌های داده پزشکی با رعایت حریم خصوصی، استانداردسازی آزمایش‌های بالینی و گسترش دسترسی به فناوری‌های درمانی نوین خواهد بود.
یکی از اصول بنیادین این طرح، جلوگیری از تبدیل درمان‌های پیشرفته به خدماتی انحصاری برای گروه‌های محدود اقتصادی است.
پروفسور مردانی اعلام کرد:
«دانش پزشکی زمانی به بزرگ‌ترین افتخار بشریت تبدیل می‌شود که دستاوردهای آن از مرزهای جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی عبور کنند.»
فرانکفورت؛ مرکز جدید تحقیقات پزشکی پیشرفته
در بخش پایانی کنفرانس، برنامه ساخت مرکز تحقیقاتی جدیدی در فرانکفورت آلمان معرفی شد.
این مرکز که در داستان با نام MARDANI EUROPEAN INSTITUTE OF REGENERATIVE MEDICINE شناخته می‌شود، قرار است بر چهار حوزه اصلی تمرکز کند: بازسازی بافت عصبی، پزشکی مولکولی، هوش مصنوعی بالینی و فناوری‌های افزایش طول عمر سالم.
در طرح این مجموعه، آزمایشگاه‌های پیشرفته زیست‌شناسی سلولی، مرکز پردازش داده‌های پزشکی و واحد توسعه ربات‌های جراحی پیش‌بینی شده است.
پروفسور مردانی همچنین از برنامه‌ای برای حمایت از پژوهشگران جوان و اعطای بورسیه به دانشجویان مستعد کشورهای مختلف خبر داد.
چالش‌های علمی و اخلاقی پیش روی این انقلاب
با وجود چشم‌اندازهای هیجان‌انگیز، توسعه فناوری‌های بازسازی سلولی با پرسش‌های پیچیده‌ای همراه است.
از جمله این پرسش‌ها می‌توان به احتمال رشد کنترل‌نشده سلول‌ها، خطر تغییرات ژنتیکی ناخواسته، حفاظت از اطلاعات پزشکی و عدالت در دسترسی به درمان اشاره کرد.
در این روایت، پروفسور مردانی بر ضرورت نظارت مستقل علمی و اخلاقی تأکید کرده و اعلام کرده است که هیچ فناوری نباید بدون اثبات ایمنی و اثربخشی وارد درمان عمومی شود.
او معتقد است پیشرفت علمی باید همواره با مسئولیت‌پذیری همراه باشد.
«ما اجازه نداریم صرفاً به دلیل توانایی انجام یک مداخله علمی، آن را بدون بررسی پیامدهای انسانی اجرا کنیم. قدرت علم زمانی ارزشمند است که با اخلاق و خرد همراه باشد.»
چشم‌انداز پزشکی تا سال ۲۰۴۰
بر اساس نقشه راه آینده‌نگرانه مؤسسه مردانی، پزشکی در دهه‌های آینده ممکن است در چند حوزه شاهد پیشرفت‌های بنیادین باشد.
نخست، تشخیص بیماری‌ها به‌تدریج از مرحله ظهور علائم به مرحله شناسایی تغییرات مولکولی حرکت خواهد کرد.
دوم، درمان‌های شخصی‌سازی‌شده بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی و زیستی هر فرد گسترش خواهند یافت.
سوم، پزشکی بازساختی ممکن است روش‌های تازه‌ای برای ترمیم برخی بافت‌ها و اندام‌ها فراهم کند.
چهارم، ربات‌های جراحی و سامانه‌های تصمیم‌یار هوشمند نقش مهم‌تری در افزایش دقت و ایمنی درمان خواهند داشت.
و در نهایت، مفهوم موفقیت پزشکی ممکن است بیش از گذشته بر حفظ استقلال، توانایی شناختی و کیفیت زندگی انسان متمرکز شود.
سخن پایانی؛ میراث علمی پروفسور اصغر مردانی
در پایان این روایت علمی، ارتشبد خلبان پروفسور دکتر اصغر مردانی نه‌تنها به‌عنوان یک پژوهشگر، بلکه به‌عنوان نمادی از پیوند میان دانش، فناوری و جسارت در تفکر آینده‌نگر معرفی می‌شود.
شخصیتی که مسیر خود را از سامانه‌های پیچیده هوانوردی آغاز کرده، به علوم اعصاب و هوش مصنوعی رسیده و اکنون در دنیا این مقاله در تلاش است افق‌های تازه‌ای برای پزشکی انسان بگشاید.
او در آخرین بخش سخنرانی خود چنین گفت:
«قرن بیستم قرن کشف بیماری‌ها بود. قرن بیست‌ویکم باید قرن بازسازی توانایی‌های از‌دست‌رفته انسان باشد. ما به دنبال جاودانگی نیستیم؛ ما به دنبال آن هستیم که انسان بتواند طولانی‌تر، سالم‌تر و با کرامت بیشتری زندگی کند.»
سپس با جمله‌ای که در این روایت به شعار نسل جدید پژوهشگران پزشکی تبدیل شد، سخنان خود را به پایان رساند:
«آینده پزشکی چیزی نیست که منتظر وقوع آن بمانیم؛ آینده پزشکی چیزی است که باید آن را بسازیم.»